Home

Alarm

door Johan Polak & Frans Goddijn
Gisteravond speelde ik, voor het slapen gaan, de opening - tot in het middenspel de schaakstukken dreigend en ongeduldig om elkaar heen drongen, bereid tot verdere complicatie of afruil. Vanavond legde ik de miniatuur schaakcomputer weer op de verzamelde verzen van Nijhoff, een goede ondergrond boven het donzen dekbed, en speelde verder. Het is voldoende om een uur lang geconcentreerd door te spelen (de platte magnetische stukjes voorzichtig oppakkend en weer neerleggend, de zetten intoetsend) en bij geen enkele zet op geluk te rekenen. Dan verschijnt onvermijdelijk, op het scherm van vloeibaar kristal, de overgave: waar gewoonlijk de tegenzetten in schaaknotatie komen, bijvoorbeeld D7 D5, daar wordt de code L0 5E vertoond, ook te lezen als LO SE, lose, verlies. Daarna is de geest helder, over-helder misschien, en kan Nijhoff worden opengeslagen voor de laatste ogenblikken van de dag.

Mijn vader nam, voor hij wijn ging proeven, een stukje oud wit brood, om zijn smaakpapillen te reinigen. Daarna trof de wijn zijn zinnen onversneden en gaf onmiddellijk herkomst, soort en oogstjaar prijs. Nu treft mij Nijhoff, maar hij laat niets los:

Hij was een avond vroeg naar bed gegaan.
Hij kon niet slapen. Het was volle maan.
Uit een café niet ver van 't huis vandaan
klonk dansmuziek. Hij is weer opgestaan.

Hij had niet veel tijd nodig zich te kleden.
Hij liep snel de drie trappen naar beneden.
Nauwlijks op straat, voerde, na een paar schreden,
de mensenmenigte hem met zich mede.

Hij kreeg een tafeltje bij de muziek.
Maar toen hij, door 't rumoer der kleine luiden
geërgerd, acht ging slaan op het publiek,

begonnen de gezichten straatgeluiden,
dromen en kinderliedjes te beduiden
en in de dichte mist alarm te luiden.

[Martinus Nijhoff, Voor Dag en Dauw V]

Wat wilde Nijhoff uitdrukken met het laten rinkelen van de alarmschel? De cyclus 'Voor Dag en Dauw' is geschreven onder de indruk van een affiche in de boekhandel. Daarop werd het verschijnen aangekondigd van een boek, niet onomstreden, uit de bange jaren dertig: 'In de Schaduwen van Morgen'. Voelde ook Nijhoff de nadering van de orkaan? Mischien wist hij dat de wetten weldra overboord zouden worden gezet en dat onze oude wereld er uit zou zien als de kroeg in Mahagonny [Kurt Weill/Bert Brecht 1930]. Alleen... de 'Wunderbare Lösung' is uitgebleven.